Uluslararası bir satışta çoğu anlaşmazlık fiyatın kendisinden değil, “nereye kadar kimin sorumlu olduğu” sorusundan doğar. Malı limana kim getirecek? Nakliye kimin üzerinde? Hasar yolda olursa riski kim taşıyor? İşte bu soruların ortak bir dille yanıtlanması için Incoterms kuralları vardır.
Bu yazıda Incoterms’in ne olduğunu, neyi kapsayıp neyi kapsamadığını, 11 terimi ve doğru terimi seçerken dikkat edilmesi gerekenleri sade bir dille ele alıyoruz. Amacımız bir hukuk metni sunmak değil; kavramı doğru anlamanıza yardımcı olmaktır.
Incoterms nedir?
Incoterms (International Commercial Terms), Milletlerarası Ticaret Odası (ICC) tarafından yayımlanan ve uluslararası ticarette satıcı ile alıcının teslimle ilgili yükümlülüklerini tanımlayan standart kurallardır. Yürürlükteki güncel set Incoterms 2020’dir ve toplam 11 terimden oluşur.
Bu terimlerin amacı, tarafların her sözleşmede sıfırdan tartışmak zorunda kalmadan ortak bir çerçeveye başvurabilmesidir. “FOB İzmir” veya “DAP Hamburg” gibi kısa bir ifade, taşıma, masraf ve risk konusunda büyük bir sorumluluk dağılımını özetler. Bu ortak dil, farklı ülkelerden tarafların aynı şeyi anlamasını sağlar.
Incoterms neden önemlidir?
Teslim koşulu, bir satışın görünmeyen ama belirleyici parçasıdır. Aynı birim fiyat, farklı Incoterms terimleriyle çok farklı toplam maliyetler doğurur; çünkü nakliye, sigorta, gümrük ve boşaltma masraflarının kime ait olduğu değişir. Terim net olmadığında taraflar aynı rakamı farklı anlar, bu da hem bütçe sapmalarına hem de anlaşmazlıklara yol açar. Doğru seçilen ve açıkça yazılan bir terim, bu belirsizliği baştan ortadan kaldırır.
Sürümler ve güncellemeler
ICC, Incoterms kurallarını ticaretin değişen ihtiyaçlarına göre belirli aralıklarla gözden geçirir ve günceller. Bugün yürürlükteki güncel sürüm Incoterms 2020’dir; bir önceki yaygın sürüm Incoterms 2010 idi. Önemli olan, sözleşmenizde hangi sürüme atıf yaptığınızı açıkça belirtmektir. Taraflar isterse önceki bir sürüme de atıf yapabilir; ancak sürüm yazılmazsa, aynı terimin farklı yıllardaki küçük farkları yorum ayrılığına yol açabilir. Bu yüzden terimi her zaman sürümüyle birlikte yazın: örneğin “FCA İstanbul (Incoterms 2020)”.
Incoterms ne yapar, ne yapmaz?
Incoterms’in kapsamını doğru anlamak, en sık yapılan hataların önüne geçer. Kurallar yalnızca üç şeyi düzenler:
- Masrafların taraflar arasında nasıl paylaşılacağı.
- Riskin satıcıdan alıcıya hangi noktada geçtiği.
- Taşıma, ihracat/ithalat işlemleri ve belgelerle ilgili yükümlülüklerin kime ait olduğu.
Buna karşılık Incoterms bir satış sözleşmesi değildir ve birçok konuyu kapsamaz:
- Fiyatın kendisini veya ödeme yöntemini belirlemez.
- Malın mülkiyetinin ne zaman geçtiğini düzenlemez.
- Sözleşmenin ihlali, uyuşmazlık çözümü veya uygulanacak hukuk gibi konulara girmez.
Bu nedenle Incoterms, satış sözleşmesinin yerine geçmez; onun bir parçası olarak kullanılır. Ödeme, mülkiyet ve diğer koşullar sözleşmede ayrıca düzenlenmelidir.
Her taşıma türü için kullanılabilen yedi terim
Incoterms 2020’de yer alan 11 terimden yedisi, taşıma modundan bağımsız olarak kara, hava, deniz veya çok modlu taşımada kullanılabilir.
- EXW (Ex Works / İşyerinde Teslim): Satıcı malı kendi tesisinde hazır eder; taşımanın neredeyse tamamı ve riski alıcıya aittir. Alıcı için en fazla sorumluluk taşıyan terimdir.
- FCA (Free Carrier / Taşıyıcıya Masrafsız): Satıcı malı, belirtilen yerde alıcının taşıyıcısına teslim eder; risk bu noktada geçer. Konteyner taşımalarında çok kullanılır.
- CPT (Carriage Paid To / Taşıma Ödenmiş): Satıcı varış yerine kadar taşımayı öder; ancak risk, mal ilk taşıyıcıya devredildiğinde alıcıya geçer.
- CIP (Carriage and Insurance Paid To / Taşıma ve Sigorta Ödenmiş): CPT’ye ek olarak satıcı sigortayı da düzenler. Incoterms 2020’de CIP için geniş kapsamlı sigorta beklenir.
- DAP (Delivered at Place / Belirtilen Yerde Teslim): Satıcı malı, belirtilen yerde boşaltmaya hazır biçimde teslim eder; risk orada geçer.
- DPU (Delivered at Place Unloaded / Belirtilen Yerde Boşaltılmış Teslim): Satıcı malı belirtilen yerde boşaltarak teslim eder. 2020 setinde eski DAT teriminin yerini almıştır ve satıcının boşaltmadan sorumlu olduğu tek terimdir.
- DDP (Delivered Duty Paid / Gümrük Vergileri Ödenmiş Teslim): Satıcı, ithalat vergileri dahil neredeyse tüm sorumluluğu üstlenir. Satıcı için en fazla yük taşıyan terimdir.
Yalnızca deniz ve iç su yolu taşımasına özgü dört terim
Kalan dört terim, malın gemiye yüklendiği deniz veya iç su yolu taşımaları için tasarlanmıştır. Konteyner taşımalarında bu terimler yerine genellikle FCA, CPT veya CIP daha uygundur.
- FAS (Free Alongside Ship / Gemi Doğrultusunda Masrafsız): Satıcı malı, belirtilen yükleme limanında geminin yanına getirir.
- FOB (Free On Board / Gemide Masrafsız): Satıcı malı gemiye yükler; risk, mal gemiye yüklendiğinde alıcıya geçer.
- CFR (Cost and Freight / Masraf ve Navlun): Satıcı varış limanına kadar masraf ve navlunu öder; ancak risk, çıkış limanında mal gemiye yüklendiğinde geçer.
- CIF (Cost, Insurance and Freight / Masraf, Sigorta ve Navlun): CFR’ye ek olarak satıcı sigortayı da düzenler. Incoterms 2020’de CIF için asgari düzeyde sigorta öngörülür.
Terim gruplarına göre sorumluluk
Incoterms terimleri, ilk harflerine göre dört mantıksal gruba ayrılır. Bu gruplar, sorumluluğun satıcıdan alıcıya doğru nasıl kaydığını anlamayı kolaylaştırır.
- E grubu (EXW): Satıcının sorumluluğu en azdır. Mal, satıcının tesisinde teslim edilmiş sayılır; gerisi alıcıya aittir.
- F grubu (FCA, FAS, FOB): Satıcı malı, alıcının belirlediği taşıyıcıya veya çıkış noktasına kadar getirir; ana taşımayı alıcı üstlenir ve öder.
- C grubu (CPT, CIP, CFR, CIF): Satıcı ana taşımayı varış noktasına kadar öder, ancak risk erken bir noktada alıcıya geçer. Bu grupta masraf ve risk devrinin ayrı noktalarda olması kuraldır.
- D grubu (DAP, DPU, DDP): Satıcının sorumluluğu en fazladır. Mal, varış ülkesindeki belirtilen yerde teslim edilene kadar hem masraf hem risk satıcıdadır.
Bir terimi seçerken önce hangi grupta olduğunu düşünmek, ayrıntıları daha kolay hatırlamanızı sağlar: E’den D’ye doğru gidildikçe satıcının yükü artar, alıcının yükü azalır.
Sigorta: CIP ve CIF farkı
İçinde sigorta bulunan iki terim olan CIP ve CIF, Incoterms 2020’de farklı kapsam düzeyleri getirir. CIP için satıcının daha geniş kapsamlı bir sigorta sağlaması beklenirken, CIF için asgari düzeyde bir teminat yeterli görülür. Bu ayrım, özellikle değerli veya hassas yüklerde önemlidir; ihtiyacınız daha yüksek bir teminatsa, bunu sözleşmede açıkça belirtmelisiniz. Sigortanın yalnızca var olması değil, kapsamının da ihtiyaca uygun olması gerekir.
Maliyet devri ile risk devri neden ayrı okunur?
En çok karıştırılan nokta, masrafın bittiği yer ile riskin geçtiği yerin aynı olduğunu sanmaktır. CPT, CIP, CFR ve CIF gibi terimlerde satıcı taşımayı varış noktasına kadar ödese bile, risk çok daha erken bir noktada alıcıya geçer. Yani mal yolda hasar görürse, taşımayı satıcı ödüyor olsa dahi riski taşıyan taraf alıcı olabilir. Bir terimi seçerken “masrafı kim ödüyor” ve “risk nerede geçiyor” sorularını her zaman ayrı ayrı yanıtlayın.
Gümrük sorumluluğu kimde?
İhracat ve ithalat gümrük işlemlerinin kime ait olduğu da terime göre değişir. Örneğin EXW’de ihracat işlemleri büyük ölçüde alıcıya bırakılırken, DDP’de ithalat gümrüğü dahil neredeyse her şey satıcıdadır. Yabancı bir ülkede gümrük işlemlerini üstlenmek pratikte zor olabileceğinden, terim seçerken her iki tarafın da kendi ülkesindeki işlemleri yönetebildiğinden emin olun.
Doğru terimi ve “belirtilen yeri” seçmek
Bir Incoterms terimi, yanında bir yer belirtilmeden eksiktir. “FCA” tek başına bir anlam taşımaz; “FCA İstanbul (satıcı deposu)” gibi belirtilen yerle birlikte anlam kazanır. Doğru seçim için şunları değerlendirin:
- Taşımayı ve gümrük işlemlerini hangi tarafın daha iyi yönetebildiği.
- Riski ne kadar erken veya geç üstlenmek istediğiniz.
- Sigortanın kimin sorumluluğunda ve hangi kapsamda olacağı.
- Teslim ve risk devir noktasının açıkça adreslenmiş olması.
Sık yapılan hatalar
- Terimi belirtilen yer olmadan yazmak.
- Masraf devri ile risk devrini aynı sanmak.
- Konteyner taşımasında, gemiye yüklemeye dayalı FOB/CFR/CIF yerine FCA/CPT/CIP’nin daha uygun olabileceğini göz ardı etmek.
- Incoterms’i bir satış sözleşmesi yerine koymak ve ödeme ile mülkiyeti düzenlememek.
- Sigorta kapsamını kontrol etmeden CIF veya CIP’nin yeterli teminat sağladığını varsaymak.
Özet
Incoterms, uluslararası ticarette ortak bir dil sunar; ancak doğru kullanıldığında işe yarar. Güncel ve bağlayıcı tanımlar için her zaman ICC’nin resmî Incoterms 2020 kurallarına başvurun ve seçtiğiniz terimi, belirtilen yerle birlikte sözleşmenize yazın. Terimi yalnızca bir kısaltma olarak değil, maliyet ve riskin paylaşımını belirleyen bir karar olarak ele alın.
İki terimi karşılaştıran bir örnek
Diyelim ki İzmir’den Hamburg’a mal gönderiyorsunuz. İki farklı terimin ne anlama geldiğini karşılaştıralım:
- FOB İzmir: Satıcı malı İzmir limanında gemiye yükleyene kadar sorumludur. Mal gemiye yüklendiğinde hem masraf hem risk alıcıya geçer. Deniz nakliyesi, sigorta ve varış limanı işlemleri alıcıdadır.
- CIF Hamburg: Satıcı, varış limanı Hamburg’a kadar masraf, navlun ve asgari sigortayı öder. Ancak dikkat: risk yine çıkış limanında, mal gemiye yüklendiğinde geçer. Yani satıcı Hamburg’a kadar öder, fakat yoldaki risk alıcıdadır.
Bu örnek, “satıcı nereye kadar ödüyor” ile “risk nerede geçiyor” sorularının neden ayrı yanıtlar gerektirdiğini gösterir.
Hangi terimi ne zaman seçmeli?
Doğru terim, tarafların yeteneklerine ve risk tercihine bağlıdır. Tek bir “en iyi” terim yoktur; ihtiyacınıza uyan terim en iyisidir. Karar verirken şu soruları sırayla yanıtlayın:
- Taşımayı kim daha iyi yönetir? Uluslararası taşıma ve sigortada deneyiminiz güçlüyse, taşımayı üstlenmek (F grubu ile alıcı, D grubu ile satıcı) kontrolü size verir. Deneyiminiz azsa, karşı tarafın taşımayı yönetmesi daha güvenli olabilir.
- Gümrük işlemlerini kim yürütebilir? Yabancı bir ülkede gümrük işlemlerini üstlenmek zor olabilir. Örneğin satıcının varış ülkesinde ithalat gümrüğünü üstlendiği DDP, pratikte her zaman uygulanabilir değildir.
- Riski ne zaman üstlenmek istiyorsunuz? Riski erken mi yoksa geç mi almak istediğiniz, F/C grubu ile D grubu arasında seçim yapmanızı etkiler.
- Fiyatları nasıl karşılaştırmak istiyorsunuz? Tüm tedarikçilerden aynı terimle teklif istemek, fiyatları ortak bir zemine oturtur.
Pratik bir yaklaşım, ilk anlaşmalarda tarafların kendi ülkelerindeki işlemleri üstlendiği dengeli terimleri (ör. konteynerde FCA veya CPT) tercih etmektir; güven ve deneyim arttıkça terim yeniden değerlendirilebilir.
Sık sorulan sorular
Konteynerle gönderimde hangi terimler uygundur?
Konteyner taşımalarında malın tam olarak “gemiye yüklendiği an” belirsiz olabildiğinden, gemiye yüklemeye dayalı FOB, CFR ve CIF yerine genellikle FCA, CPT ve CIP daha uygun kabul edilir. Terimi taşıma biçiminize göre seçin.
Incoterms 2010’u hâlâ kullanabilir miyim?
Taraflar anlaşırsa önceki sürümlere atıf yapmak mümkündür; ancak hangi sürümü kullandığınızı (ör. Incoterms 2020) sözleşmede açıkça belirtmelisiniz. Belirsizlik, yorum farklarına yol açar.
Incoterms ödeme güvencesi sağlar mı?
Hayır. Incoterms ödeme yöntemini ve güvencesini düzenlemez. Akreditif gibi ödeme araçları ayrı olarak sözleşmede kararlaştırılır; terim yalnızca teslim, masraf ve riski tanımlar.
Tedarik ve teslim koşullarınızı ihtiyacınıza göre planlamak için süreci birlikte değerlendirmek isterseniz bizimle iletişime geçebilirsiniz.